Afrika inaweza kusaidia Umoja wa Mataifa kusimama imara tena

Heba Aly/ Image: bird story agency

Umoja wa Mataifa unatimiza miaka 81 katika nyakati zenye misukosuko. Afrika inaweza kuongoza juhudi za kuurejeshea uthabiti na kuyageuza madai ya mabadiliko kuwa uhalisia.

Na Heba Aly

25 October 2026

Umoja wa Mataifa unapotimiza miaka 81, unashindwa kutekeleza dhamira yake kuu ya kuyaokoa “vizazi vijavyo kutokana na janga la vita”. Vurugu zimeenea, huku migogoro mipya na ya muda mrefu ikiliacha bara la Afrika na majeraha. Changamoto mpya pia zinaleta vitisho, kuanzia kuibuka kwa akili unde hadi uharibifu unaoendelea kusababishwa na mabadiliko ya tabianchi.

Lakini ahadi ya kuwa na shirika ambalo lingehakikisha amani, hata ikiwa haijatimizwa leo, inastahili kuendelea kushikiliwa. Hata hivyo, huu si wito wa kurudi zamani. Ni kuhusu kuhuisha ahadi hiyo kwa enzi mpya. Na kufanya hivyo chini ya uongozi wa Afrika.

Hata hivyo, Umoja wa Mataifa ulianzishwa kwa ushiriki wa nchi nne pekee za Afrika. Ethiopia, Misri, Liberia na Afrika Kusini ndizo nchi pekee za Afrika zilizoalikwa kuandaa hati ya kuasisi Umoja wa Mataifa, yaani Mkataba wa Umoja wa Mataifa, mwaka 1945. Sehemu kubwa ya bara ilikuwa chini ya utawala wa kikoloni. Kwa hiyo, miongo minane iliyofuata ya “mfumo wa kimataifa unaozingatia kanuni” ilijengwa juu ya kanuni ambazo Waafrika hawakuziandika, taasisi ambazo Waafrika hawakuzibuni, na misingi ambayo Waafrika walitarajiwa kuitii, lakini si kuishiriki katika kuiunda.

Kwa hiyo, Umoja wa Mataifa unapotimiza miaka 81 ukiwa chini ya shinikizo kubwa, tunawezaje kuhuisha ahadi zake? Na Afrika inaweza kuunda vipi mustakabali wake?

Kuunga mkono uhuru licha ya mapungufu yanayoendelea katika nafasi ya Umoja wa Mataifa barani Afrika

Kwa Afrika, Umoja wa Mataifa umekuwa zaidi ya jukwaa la kidiplomasia tu. Kupitia Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa, jumuiya ya kimataifa iliharakisha kuvunjwa kwa utawala wa kikoloni wa Ulaya katika bara hili, huku kazi ya Umoja wa Mataifa kuhusu haki za binadamu ikisaidia kuweka misingi iliyochochea katiba za nchi za Afrika, nyaraka za kikanda na mageuzi ya kitaifa.

Umoja wa Mataifa umetoa mchango mkubwa, ingawa mara nyingi wenye mapungufu, katika kuleta amani barani Afrika. Kuanzia Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Liberia, Msumbiji, Somalia na Sierra Leone hadi Liberia, operesheni za kulinda amani zimekuwa na nafasi muhimu katika kusaidia mabadiliko tete kutoka vitani kwenda kwenye amani. Juhudi za shirika hili za upatanishi, ujumbe wa kusaidia uchaguzi na hatua za kibinadamu zimeokoa maisha ya watu wengi wasiohesabika.

Lakini Afrika bado inaendelea kuwa na uwakilishi mdogo katika vyombo ambako maamuzi yenye athari kubwa zaidi hufanywa.

Hii inajumuisha Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa, ambalo bado linaakisi hali ya nguvu za kisiasa duniani ya mwaka 1945, na ambako Afrika haina uwakilishi wowote wa kudumu. Hii inamaanisha kuwa sauti yake ina uzito mdogo inapofikia kumteua Katibu Mkuu ajaye wa Umoja wa Mataifa, pamoja na katika majadiliano kuhusu amani na usalama wa kimataifa, hata ingawa asilimia 80 ya maazimio yaliyopitishwa na Baraza hilo katika muongo uliopita yalihusu Afrika.

Taasisi zinazoshughulikia uchumi wa dunia, kama vile Shirika la Fedha la Kimataifa, Benki ya Dunia na Shirika la Biashara Duniani, pia zinaiweka Afrika katika nafasi isiyo na usawa, katika michakato ya kufanya maamuzi na katika kudumisha mifumo ya biashara ambayo imezipendelea nchi za Kaskazini mwa dunia.

Na kwa miongo minane, Afrika imevumilia viwango viwili katika masuala ya haki za binadamu, misingi ya kimataifa na usawa wa mataifa, huku ikishiriki katika mfumo ambao umeshindwa kutambua urithi wa ukoloni.

Afrika sasa ina zaidi ya watu bilioni 1.5, takriban asilimia 18 ya idadi ya watu duniani. Ikiwa na nchi wanachama 54, inawakilisha karibu theluthi moja ya wanachama wa Umoja wa Mataifa. Uchumi, ubunifu, tamaduni na ushawishi wa kidiplomasia wa bara hili vinazidi kuunda masuala ya kimataifa.

Taasisi za kimataifa zinaposhindwa kulishirikisha bara la Afrika kwa namna yenye maana, zinajihatarisha zenyewe, zikikabiliwa na hatari ya kubaki mabaki tu ya enzi zilizopita.

Nafasi ya Afrika katika kuhuisha Umoja wa Mataifa

Kwa muda mrefu, nchi za Afrika zimeeleza kutengwa kwao kama suala la dhuluma ya kihistoria. Mwaka 2005, Umoja wa Afrika ulipitisha msimamo wa pamoja kuhusu mageuzi ya Umoja wa Mataifa, Makubaliano ya Ezulwini, ambayo yanajumuisha kutetea viti vya kudumu na visivyo vya kudumu kwa Afrika katika Baraza la Usalama. Zaidi ya miongo miwili baadaye, hili halijatekelezwa.

Lakini umuhimu wa Umoja wa Mataifa kwa Afrika katika siku zijazo unategemea utayari wake wa kubadilika. Na wakati dunia inapopitia kipindi cha mabadiliko ya kimfumo, mitazamo ya zamani inapingwa na vituo vipya vya nguvu vinaibuka, vingi vikiwa katika bara la Afrika.

Kwa hiyo, swali sasa si kama mfumo wa kimataifa utabadilika, bali kama mabadiliko hayo yataongozwa kupitia mazungumzo jumuishi au yataachwa yatokee kupitia mgawanyiko na migogoro. Tangu mwaka 1945, waanzilishi wa Umoja wa Mataifa walielewa kuwa hakuna taasisi inayoweza kuendelea kuwa na ufanisi milele bila kujihuisha mara kwa mara. Waliweka Ibara ya 109 katika Mkataba wa Umoja wa Mataifa kama njia ya kuwezesha uhuishaji huu, na kuufanya kwa namna ya kidemokrasia na jumuishi.

Wakati wa mkutano wa hivi karibuni wa kila mwaka wa Umoja wa Mataifa mwezi Septemba, mawaziri wa mambo ya nje wa Afrika Kusini, India na Brazil walitoa wito wa “mageuzi yenye malengo makubwa, ya kina na yanayojumuisha nyanja zote katika Umoja wa Mataifa, hasa Baraza la Usalama”, yakiwemo “kuitishwa kwa mkutano wa kupitia upya Mkataba, kwa mujibu wa Ibara ya 109”. Kwa mujibu wa mawaziri hao, hatua hii ingesaidia kuufanya Umoja wa Mataifa uendane na hali ya sasa ya nguvu za kisiasa duniani na kukabiliana na changamoto mpya za kimataifa.

Katika Ukumbi wa Baraza Kuu, Rais William Ruto wa Kenya alitoa wito kwamba “kizazi chetu kiwe ndicho cha kukamilisha kazi ambayo haikukamilishwa San Francisco”, akirejelea mkutano ambako Mkataba wa Umoja wa Mataifa uliandaliwa na “ahadi ya San Francisco” kwamba mkutano wa kupitia upya Mkataba ungefanyika ndani ya miaka kumi ya kwanza ya Umoja wa Mataifa. Ahadi hii haijatimizwa.

Jijini New York, Kenya, pamoja na Australia, Brazil, Canada, Umoja wa Ulaya na India, pia zilifadhili kwa pamoja mpango wa Washirika wa Mfumo wa Ushirikiano wa Kimataifa. Wakati wa uzinduzi wa mpango huo, ilielezwa kuwa “Ibara ya 109 ya Mkataba inaonyesha njia” ya kutimiza malengo yake ya kuhuisha Umoja wa Mataifa. Gambia pia imetangaza kuunga mkono kuitishwa kwa mkutano wa kupitia upya Mkataba chini ya Ibara ya 109 ili kuufanya Umoja wa Mataifa “ufae kwa dhamira yake, ufanye kazi kwa ajili ya watu na uwe na uwezo wa kuleta amani”.

Kwingineko, Rais wa Ghana, John Dramani Mahama, alizindua mpango wa Accra Reset, unaotaka mabadiliko ya mfumo wa utawala wa kimataifa. Mapema mwaka huu, asasi za kiraia zilichunguza jinsi Ibara ya 109 inavyoweza kutimiza malengo ya mpango huu. Uungwaji mkono upo pia nje ya Afrika: Kazakhstan, Kyrgyzstan, Macedonia Kaskazini, Honduras na Japan zote zimetoa wito wa kuhuishwa kwa Mkataba wa Umoja wa Mataifa.

Kwa Afrika, kupitia upya Mkataba wa Umoja wa Mataifa kunaweza kusaidia kufikia matokeo ambayo imekuwa ikiyapigania kwa miongo kadhaa, yakiwemo Makubaliano ya Ezulwini. Lakini mageuzi ya Baraza la Usalama “hayajumuishi mahitaji yetu yote katika kuufanyia mageuzi mfumo wa ushirikiano wa kimataifa”, mwakilishi wa Trust Africa, shirika lenye makao yake Dakar, alisema jijini New York mwezi uliopita.
Kupitia upya Mkataba wa Umoja wa Mataifa pia kungetoa fursa ya kushughulikia mfumo wa fedha wa kimataifa, madeni, maendeleo, akili unde na tabianchi. Ni fursa kwa Afrika kuleta mitazamo yake ya kipekee, iliyoundwa na ukoloni, ukombozi, maridhiano, ujenzi wa amani na ushirikiano wa kikanda, katika kujenga dira ya namna mustakabali wa ushirikiano wa kimataifa unavyopaswa kuwa.

Uongozi wa bara hili usingekuwa wa kuondoa mfumo mmoja wa utawala wa wachache na kuuweka mwingine. Badala yake, ungelenga kuhakikisha kuwa utawala wa kimataifa unakuwa na uwakilishi wa kweli na unaitikia mahitaji ya binadamu wote. Lengo ni rahisi lakini lina uwezo wa kuleta mabadiliko makubwa: kutoka katika dunia ambamo maamuzi ya kimataifa hufanywa na wachache kwa ajili ya wengi, kwenda katika dunia ambamo watu wote wana sauti yenye maana katika kuunda mustakabali wao wa pamoja.

Afrika, kwa kushirikiana na wengine, inaweza kusaidia kuandika mwanzo wa sura mpya katika safari ya pamoja kuelekea dunia yenye haki zaidi, amani na ushirikishwaji. Hiyo ingekuwa heshima inayofaa zaidi kwa dhamira ya Umoja wa Mataifa unapofikisha miaka 81.

Heba Aly ni Mkurugenzi wa Muungano wa Ibara ya 109 na aliyekuwa Afisa Mtendaji Mkuu wa The New Humanitarian. Ana asili ya Misri na Canada na anaishi Geneva.