Mpango wa Afrika wa kupunguza gharama za safari za ndege kati ya nchi

Photo: Conrad Onyango, bird story agency

Afrika inaachana na njia za anga zilizorithiwa kutoka enzi za ukoloni, ambazo zilielekeza safari kati ya nchi za Afrika kupitia Ulaya, na kukumbatia mfumo unaoruhusu ndege kuchagua njia za moja kwa moja zaidi, zenye uwezekano wa kupunguza gharama.

Na Conrad Onyango, bird story agency

Hivi karibuni, safari za ndege kati ya miji ya Afrika zinaweza kuwa za moja kwa moja zaidi, huku wasafiri wakipunguza ulazima wa kupitia Ulaya au Mashariki ya Kati.

Kwa sasa, ni asilimia 19 tu ya njia za ndege kati ya nchi za Afrika zenye safari za moja kwa moja, kwa mujibu wa Chama cha Kimataifa cha Usafiri wa Anga (IATA).

Hali hii inawalazimisha abiria wengi kusafiri kwa muda mrefu zaidi na kwa gharama kubwa kupitia vituo vya kuunganisha safari vilivyo nje ya bara.

Kwa kulinganisha, safari ndani ya Ulaya zinachangia hadi asilimia 80 ya safari za mashirika ya ndege, kulingana na takwimu za Eurocontrol, shirika la Ulaya linaloshughulikia uratibu wa anga kwa matumizi ya kiraia na kijeshi. Takwimu za OAG kuhusu safari za ndege zilizoratibiwa zinaonyesha kuwa safari ndani ya eneo la Amerika ya Kusini zinachangia kati ya asilimia 40 na 50.

Umoja wa Afrika ulizindua rasmi Soko Moja la Usafiri wa Anga la Afrika (SAATM) Januari 28, 2018, wakati wa Mkutano wake wa Kawaida wa 30 mjini Addis Ababa, Ethiopia. Hata hivyo, utekelezaji katika nchi wanachama umekuwa wa polepole kutokana na sera za kulinda mashirika yao ya kitaifa ya ndege.

IATA inasema mashirika ya ndege ya Afrika yanafanya kazi katika mazingira yenye gharama kubwa zaidi duniani. Takwimu zake zinaonyesha kuwa bei za mafuta ya ndege ziko juu kwa asilimia 17, huku kodi na tozo zikiwa juu kwa kati ya asilimia 12 na 15 kuliko wastani wa kimataifa.

IATA inahusisha gharama hizi kubwa na mtazamo wa serikali za Afrika wa kuuchukulia usafiri wa anga zaidi kama chanzo cha mapato kuliko kichocheo cha maendeleo ya kiuchumi. Pia inataja ongezeko la gharama za mafuta linalotokana na vita kati ya Marekani na Iran.

Gharama za huduma za uongozaji wa ndege angani ziko juu kwa asilimia 10, huku gharama za matengenezo, bima na mtaji zikiwa juu kwa kati ya asilimia sita na 10. Hali hii inapunguza zaidi faida za mashirika ya ndege na kuongeza gharama za safari.

Bara limeanza kushughulikia changamoto hizi kwa kupanga upya njia za anga za Afrika kupitia mfumo mpya unaojulikana kama Anga Huru la Njia za Ndege, unaoruhusu ndege kuchagua njia bila kufungwa na mtandao wa njia za anga zilizowekwa.

Mfumo huu unaruhusu mashirika ya ndege kupanga njia wanazopendelea watumiaji wa anga, zinazojulikana kama UPRs, na kusafiri kwa njia za moja kwa moja zaidi kulingana na hali ya hewa, upepo na msongamano wa ndege angani.

“Badala ya kulazimika kufuata mtandao maalumu wa njia za anga, shirika la ndege linaweza kutumia njia ya moja kwa moja na yenye ufanisi zaidi kati ya sehemu ya kuingia na sehemu ya kutoka,” Katibu Mkuu wa Chama cha Mashirika ya Ndege ya Afrika (AFRAA), Abderahmane Berthé, aliwaambia wajumbe katika Mkutano wa 10 wa Usafiri wa Anga Afrika uliofanyika Nairobi mwanzoni mwa Septemba.

Berthé alisema mfumo huu unategemea vipengele vinne muhimu. Kwanza, mashirika ya ndege yanawasilisha njia wanazopendelea kulingana na upepo uliopo, hali ya hewa na uzito wa mzigo unaobebwa na ndege. Watoa huduma za uongozaji wa ndege angani katika pande zote mbili za mpaka wa eneo la taarifa za safari za ndege wanaratibu kuidhinisha njia hiyo. Wakati wote huo, ndege zinaendelea kufuatiliwa na kuwekwa katika umbali salama kati yao, kama ilivyo katika njia za kawaida. Ili kufanikisha haya yote, watoa huduma za uongozaji wa ndege angani wanahitaji kutoa idhini kwa haraka zaidi.

“Mahali pa kuanzia ni pale pale, na mahali pa kufika ni pale pale, lakini umbali wa safari unapungua, mafuta yanayotumika yanapungua na muda unapungua. Tofauti ni kwamba ndege inaweza kutumia njia ya moja kwa moja zaidi,” Berthé alieleza.

Makadirio ya awali ya utekelezaji wa mpango unaoongozwa na AFRAA katika Afrika Magharibi na Kati yanaonyesha kuwa shirika moja la ndege linaloshiriki tangu mwanzo linaweza kuokoa saa 1,393 za safari na dola za Marekani milioni 15 katika gharama za uendeshaji kila mwaka. Pia linaweza kuokoa tani 5,000 za mafuta na kupunguza uzalishaji wa kaboni dioksidi kwa tani 15,750.

Mfumo huu tayari unatumika katika nchi 24 za Afrika Magharibi na Kati, ambako majaribio yalianza Novemba 2023.

Kufikia Oktoba 30, 2025, maeneo haya ya anga ya kikanda yalikuwa yamefunguliwa kikamilifu kwa mashirika yote ya ndege kutumia UPRs. Mwanzoni, watoa huduma za uongozaji wa ndege angani walijitolea kuidhinisha njia mpya zinazopendekezwa ndani ya saa 48.

“Kuanzia katikati ya mwaka, taratibu za idhini zinarahisishwa zaidi, kutoka kusubiri saa 48 hadi kutohitaji idhini ya awali,” alisema Berthé.

AFRAA inashirikiana na taasisi za usafiri wa anga za kimataifa, za bara na za kitaifa kutekeleza mipangilio hii mipya ya anga.

Shirika la Kimataifa la Usafiri wa Anga wa Kiraia (ICAO) linatoa mfumo wa udhibiti, IATA inachangia takwimu na viwango vya sekta, huku Shirika la Huduma za Uongozaji wa Ndege za Kiraia Angani (CANSO) likiratibu watoa huduma za uongozaji wa ndege. Benki ya Afrika ya Uagizaji na Uuzaji Nje (Afreximbank) inatoa msaada wa kifedha.

Mamlaka za udhibiti na watoa huduma wa kitaifa, zikiwemo Wakala wa Usalama wa Uongozaji wa Ndege Angani katika Afrika na Madagascar (ASECNA), Mamlaka ya Usafiri wa Anga wa Kiraia ya Ghana na Wakala wa Usimamizi wa Anga wa Nigeria (NAMA), zinatekeleza mabadiliko haya katika maeneo yao.

Makadirio ya awali ya utekelezaji wa mpango unaoongozwa na AFRAA katika Afrika Magharibi na Kati yanaonyesha kuwa shirika moja la ndege linaloshiriki tangu mwanzo linaweza kuokoa saa 1,393 za safari na dola za Marekani milioni 15 katika gharama za uendeshaji kila mwaka. Pia linaweza kuokoa tani 5,000 za mafuta na kupunguza uzalishaji wa kaboni dioksidi kwa tani 15,750.

Baada ya majaribio kufanikiwa katika maeneo hayo mawili, timu inalenga kupanua majaribio hadi Afrika Mashariki na Kusini. Wakati huohuo, inashughulikia vikwazo vya udhibiti, miundombinu na soko ambavyo vimeendelea kufanya safari za ndege kati ya nchi kuwa ghali.

Mkuu wa Uendeshaji wa Safari za Ndege katika 748 Air Services, Kapteni Ayub Gitau, ambaye amekuwa akiendesha ndege katika Afrika kwa miaka 16 iliyopita, alieleza furaha yake kuhusu njia fupi zaidi zinazotarajiwa kutokana na kufunguliwa kwa anga ya Afrika.

“Itakuwa rahisi zaidi kwetu. Hatutahitaji tena kufikiria jinsi ya kuepuka baadhi ya maeneo ya anga. Hata muda wetu wa zamu na muda wa kuruka utapungua, na tutapata uzoefu zaidi wa kusafiri katika sehemu mbalimbali za Afrika ambazo kwa namna fulani bado zina vikwazo,” Gitau aliiambia bird katika mahojiano.

Kwa miongo kadhaa, ndege zimekuwa zikifuata mtandao wa njia maalumu zilizobuniwa kwa kutegemea vifaa vya ardhini vinavyotuma ishara za uongozaji. Mgawanyiko wa anga umekuwa ukizilazimisha ndege kutumia njia za kuzunguka.

Mifumo hii ya njia maalumu, inayohusishwa na mikataba mingi ya kibiashara ya mashirika ya kitaifa ya ndege, pamoja na njia za kimataifa ambazo zimeendelea kuelekezwa kwa mataifa yaliyokuwa wakoloni, imetajwa miongoni mwa vikwazo vikuu vya kujenga sekta ya usafiri wa anga ya Afrika yenye ushindani na uendelevu.

Utekelezaji wa polepole na usio sawa wa Azimio la Yamoussoukro, lililopitishwa na nchi 44 mwaka 1999 ili kufungua anga, kupunguza nauli na kurahisisha safari za kikanda, pia unatajwa kuwa sehemu ya sababu za kugawanyika kwa soko la usafiri wa anga la Afrika.

Baadhi ya nchi zinaendelea kulinda mashirika yao ya kitaifa ya ndege na kudumisha mikataba ya huduma za anga baina ya nchi mbili yenye masharti ya kuzuia, hivyo kupunguza ushindani na muunganiko wa safari.

Kutokana na uchache wa njia za moja kwa moja, abiria wanaotembelea nchi jirani za Afrika mara nyingi hulazimika kupitia vituo vya kuunganisha safari vya Ulaya au Mashariki ya Kati, kama Paris, Dubai na Istanbul.

“Njia hizi za jadi zimeleta changamoto nyingi katika uendeshaji wa safari za ndege. Wakati mwingine huna idhini ya kupita katika anga ya baadhi ya nchi. Bila idhini hizo, huwezi kusafiri moja kwa moja; unalazimika kuzunguka, jambo linaloongeza muda wako wa zamu, matumizi ya mafuta na bei ya tiketi,” alisema Gitau.

Kwa mfano, abiria anayesafiri kutoka Nairobi kwenda Algiers anaweza kulazimika kuunganisha safari kupitia Paris. Hivyo, safari ambayo ingeweza kuchukua takribani saa sita moja kwa moja inaweza kugeuka kuwa safari ya takribani saa 15 kwa sababu hakuna huduma ya moja kwa moja katika njia hiyo. Nauli pia inaweza kufikia dola za Marekani 1,283 kwa tiketi ya kwenda na kurudi katika mashirika kama Turkish Airlines na EgyptAir.

Mfumo huu ulianza wakati miji mikuu ya Ulaya ilipokuwa vituo vya kuunganisha safari zote za usafiri wa anga wa Afrika.

Changamoto hiyo pia inaonekana katika njia ya Lagos–Kinshasa, ambayo haina safari za moja kwa moja. Kwa kawaida, abiria huunganisha safari kupitia miji kama Nairobi, Addis Ababa au Lomé. Muda wote wa safari huwa kati ya takribani saa nane na zaidi ya saa 22, kulingana na muda wa kusubiri ndege inayofuata.

Mkuu wa Usalama katika 748 Air Services, Maurice Juma, alisema baadhi ya nchi bado hazijafungua kikamilifu anga zao. Aidha, taratibu ndefu za kiutawala za kupata idhini za uendeshaji zinaendelea kufanya iwe vigumu kwa mashirika ya ndege kuanzisha huduma katika baadhi ya miji na masoko.

“Mabadiliko haya mapya yanafanya safari kutoka nchi moja ya Afrika kwenda nyingine kuwa jambo linalowezekana, lakini changamoto bado zipo. Kupata vibali vya kupita katika anga ya baadhi ya nchi kunachukua muda mrefu sana,” alisema Juma.

“Iwapo mwendeshaji anatumia, kwa mfano, miezi miwili kupata kibali cha uendeshaji, kimsingi hawezi kupanga vizuri. Ndiyo maana waendeshaji huamua kutumia njia ndefu zaidi,” alisema.

Kwa mujibu wa AFRAA, kufungwa kwa maeneo ya anga kutokana na migogoro katika ukanda wa Sahel, ikiwemo ukanda wa takribani kilomita 4,000 ambako ndege haziruhusiwi kupita unaoenea katika Niger, Mali, Sudan na Libya, pia kunalazimisha ndege kubadili njia kwa gharama kubwa. Hali hii inaongeza matumizi ya mafuta na gharama za uendeshaji katika sekta ambayo tayari ina viwango vidogo vya faida.

Takwimu za karibuni zinaonyesha kuwa soko la usafiri wa anga la Afrika bado linategemea sana safari zinazounganisha bara na maeneo ya nje. Ulaya inachangia zaidi ya nusu ya uwezo wa viti katika safari za kimataifa zilizoratibiwa za Afrika.

Kampuni ya kimataifa ya taarifa na uchambuzi wa usafiri, OAG, iliripoti Agosti 2026 kuwa njia za Ulaya zilichangia viti milioni 10.8 kati ya viti milioni 21.5 vya safari za kimataifa za Afrika, sawa na asilimia 50.35 ya uwezo wote wa viti. Mashariki ya Kati ilishika nafasi ya pili kwa viti milioni 4.93, au asilimia 22.9.

Safari za Ulaya na Mashariki ya Kati zilichangia zaidi ya asilimia 73 ya uwezo wa viti katika safari za kimataifa zilizoratibiwa za Afrika. Ingawa uwezo wa viti katika safari kati ya nchi za Afrika uliongezeka kwa asilimia 10 ikilinganishwa na mwaka uliotangulia, na kufikia viti milioni 4.53, idadi hiyo ilikuwa asilimia 21.1 tu ya uwezo wa viti katika safari za kimataifa.

Soko moja la usafiri wa anga la Afrika

Viongozi wa serikali na wa sekta ya usafiri wa anga pia wanahimiza ushirikiano wa kimkakati zaidi na utekelezaji kamili wa Soko Moja la Usafiri wa Anga la Afrika (SAATM). Huu ni mojawapo ya mipango mikuu ya Ajenda 2063 ya Umoja wa Afrika, inayolenga kulifungua kikamilifu soko la usafiri wa anga.

Mwenyekiti wa Mamlaka ya Usafiri wa Anga wa Kiraia ya Kenya, Brown Ondego, alisema muunganiko bora wa safari kati ya miji na nchi za Afrika utatoa fursa kwa biashara, utalii, uwekezaji na usafirishaji wa watu na bidhaa.

Kauli yake iliungwa mkono na Mkuu wa Mawaziri wa Kenya, Musalia Mudavadi, ambaye alithibitisha dhamira ya nchi hiyo ya kutekeleza SAATM.

“Wakati umefika wa kutekeleza maono ya Soko Moja la Usafiri wa Anga la Afrika. Afrika iliyounganishwa itachochea ukuaji wa sekta ya usafiri wa anga, kuunda ajira, kuharakisha maendeleo ya viwanda na kufungua uwezo wote wa bara letu,” alisema Mudavadi.

“Tunahitaji hasa ushirikiano kati ya nchi, mamlaka za usafiri wa anga wa kiraia za Afrika, vyama vya waendeshaji wa mashirika ya ndege, jumuiya za kikanda na Umoja wa Afrika, ambazo zinajitahidi sana katika eneo hili ili kufanya anga iliyo wazi kuwa jambo halisi,” alisema Juma.

Katibu Mkuu wa Tume ya Usafiri wa Anga wa Kiraia ya Afrika, AdeSewa Adeyemi, aliwaambia wajumbe kuwa mashirika ya ndege ya Afrika yanaweza kufikia uendelevu wa kifedha kupitia ushirikiano.

“Hatuko hapa kushindana, na tafadhali kumbukeni kwamba hakuna anayeweza kusimama peke yake… Hata mashirika makubwa zaidi ya ndege duniani bado yanashirikiana,” alisema Adeyemi.

Hatimaye, manufaa ya juhudi hizi zote yanapaswa kuwafikia abiria, wakiwemo wanaotamani kusafiri na wale ambao hawajawahi kupanda ndege katika bara.

“Watu wanahitaji kuwa na uwezo wa kumudu safari za ndege katika Afrika, na safari hizo hazipaswi kuwa fursa ya asilimia 15 pekee wanaoweza kuzimudu leo. Afrika sasa lazima itekeleze kwa nidhamu,” alisema Adeyemi.

Bird story agency